Królestwo Polskie – niewykorzystana szansa?

Zapraszamy do obejrzenia kolejnego filmu z cyklu OHP – Odplamianie historii Polski. Prosimy o komentarze, „polubienie”, a także udostępnienie swoim znajomym na serwisach społecznościowych. Dziękujemy!

Odcinek 4. Królestwo Polskie – niewykorzystana szansa?


Główne tezy odcinka

Królestwo Polskie powstało na gruzach Księstwa Warszawskiego. Jego granice zostały wynegocjowane na kongresie wiedeńskim przez cara Aleksandra I, jak również księcia Adama Jerzego Czartoryskiego, który był tam bardzo aktywnym politykiem.

Początkowo stosunek Polaków do Królestwa Polskiego był entuzjastyczny. Królestwo Polskie było państwem powszechnie akceptowanym w społeczeństwie. W powszechnym odczuciu było to państwo polskie, rządzone przez Polaków i w interesie polskim. Cieszono się z przywrócenia tytułu króla polskiego – car był konstytucyjnym królem Polski. Królestwo Polskie miało swoją armię, sejm, konstytucję. Państwo polskie zaczęło gospodarczo stawać na nogi: książę Ksawery Drucki-Lubecki, minister skarbu, w ciągu 15 lat stworzył podstawy polskiego przemysłu i polskiej potęgi gospodarczej.  

W polskiej generalicji, która walczyła z Napoleonem, a potem stanowiła trzon armii Królestwa Polskiego, pojawiają się koncepcje antypruskie. Królestwo Polskie, ze swoją armią i przy boku Rosji, miałoby (być może kiedyś) walczyć z Prusami i odzyskać Wielkopolskę, a może także i całe Pomorze. Była to ważna koncepcja strategiczna, opracowana przez Ignacego Prądzyńskiego, który stworzył nawet plan takiej ewentualnej wojny z Prusami.

Książę Drucki-Lubecki uważał, że należy wygrać na czasie, po to by zbudować polski przemysł. Wtedy pojawiają się początki tzw. Zagłębia Staropolskiego. Powstają huty i fabryki – zgodnie z dewizą, że Polsce potrzebne są fabryki i broń tak, aby przygotować się do wojny z Prusami. Ideologiem i prekursorem opcji prorosyjskiej i konserwatywnej był Stanisław Staszic. Uważał, że Polska powinna trwać w systemie sojuszu z Rosją, odrzucić ideologiczne wpływy zachodnie i szykować się do konfrontacji z Prusami.

W trakcie istnienia Królestwa Polskiego  pojawiła się opozycja parlamentarna Niemojowskich, którzy zaczęli domagać się pełnego przestrzegania konstytucji nadanej przez kongres wiedeński. Natomiast po roku 1821 pojawiają się pierwsze spiski, związane z nazwiskiem Waleriana Łukasińskiego i tzw. Wolnomularstwem Narodowym, organizacją węglarską, patriotyczną, powiązaną z Zachodem. To oni zaczynają podważać sens istnienia Królestwa. Konspiracja została stłumiona w 1828 r., Łukasiński został skazany, ale atmosfera w Kraju już się zmieniła.

Prof. Andrzej Andrusiewicz w książce pt. „Aleksander I. Wielki gracz, car Rosji – król Polski” twierdzi, że po zakazaniu przez cara funkcjonowania lóż masońskich w 1821 r., zaczął być kreowany jego czarny wizerunek. Do tej pory masoneria polska popierała cara Aleksandra I, natomiast po 1821 r. zaczęła tworzyć mu „czarny PR”. Zaczęto oskarżać Rosję o to, że jest despotyczna, że łamie prawa Polaków, że konstytucja jest świstkiem papieru, że książę Konstanty deprawuje wojsko polskie, że tajna policja dławi swobody obywatelskie. Twierdzono, że nadszedł czas na wielki czyn, rewolucję, powstanie i odzyskanie pełnej niepodległości. Zawiązują się spiski w wojsku, co staje się groźne, gdyż wojsko było kośćcem całej koncepcji geopolitycznej, na której opierało się Królestwo Polskie.

Car Aleksander I zakazał funkcjonowania masonerii ze względów religijnych, gdyż uznał, że zagraża ona chrześcijaństwu. W całej Europie rozpoczęła się więc skoordynowana akcja wymierzona w dobry wizerunek cara – Rosja została ogłoszona najbardziej despotycznym i konserwatywnym państwem w Europie, ostoją tzw. systemu wiedeńskiego. Uznano, że Polska może rozsadzić ten systemu, w związku z tym pchnięto Polskę ku walce z Rosją.

Klasyk polskiej historiografii, Wacław Tokarz, w pracy pt. „Sprzysiężenie Wysockiego i noc listopadowa” wskazuje też na to, że w skład spisku, który pojawił się w polskiej armii, czyli tzw. spisku podchorążych, wchodzili ludzie powiązani ze światową masonerią.  Także Marian Kukiel, w pracy pt. „Dzieje Polski porozbiorowe: 1795-1921” napisał wprost, że wszystkie przesłanki wskazują na to, że spisek Wysockiego był inspirowany przez międzynarodowe węglarstwo. Chodziło o to, żeby na tyłach armii rosyjskiej wzniecić powstanie, które uratuje rewolucje, które wybuchły w Belgii i Francji.

Powstanie listopadowe nie było typowym powstaniem, lecz wojną polsko-rosyjską, wojną dwóch armii. Straty wynikłe z tej wojny były znacznie większe niż po powstaniu styczniowym. Była to data graniczna: Rosja przestaje wierzyć, że można rozwiązywać sprawę polską w oparciu o tę politykę, którą prowadził car Aleksander I. Zaczyna się powolne odchodzenie od tej polityki na rzecz stopniowych prób włączeniu całości terytorium Królestwa Polskiego w granice Cesarstwa Rosyjskiego i unifikacji. Przede wszystkim znika armia polska. Ponosimy pierwszą porażkę w stosunku do innych państw, które w XIX wieku podwyższają stopień swojej autonomii. Klęska wojny polsko-rosyjskiej w 1831 r. rozpoczyna nasz upadek.

Jerzy Łojek w pracy pt. „Szanse powstania listopadowego” lansuje tezę, że było to jedyne powstanie, które miało realne szanse zwycięstwa. Większość zawodowych historyków nie podziela tego zdania, gdyż wygranie jednej kampanii i tak nie przesądziłoby o wygraniu całej wojny. Należy przypomnieć, że nawet 600 tysięczna armia napoleońska nie wygrała wojny z Rosją.

Maurycy Mochnacki, w słynnej książce „Powstanie narodu polskiego w roku 1830 i 1831”, wydanej na emigracji w 1834 r., formułuje manifest polityczny obozu radykalnego i antyrosyjskiego. Wyznaczył nowe cele polityce polskiej. Uważał za nieuchronną konfrontację polsko-rosyjską i zadaniem Polski miało być wygnanie Rosji z Europy i „zagonienie jej z powrotem w stepy Azji”, jak sam to nazywał. Niepodległość Polski miała być mało istotnym elementem wobec walki cywilizacyjnej z Rosją. Praca ta stanowi źródło współczesnej rusofobii. Za jej sprawą Mochnacki zatruł polską myśl polityczną wirusem źle pojętego mesjanizmu i rusofobii, która nie była oparta na żadnych założeniach geopolitycznych czy militarnych, lecz była oderwana od rzeczywistości.  Niestety miała wielki wpływ na ówczesną młodzież i późniejsze pokolenia. Głównym wrogiem Mochnackiego był Drucki-Lubecki, gdyż ten pokazał, że można sprawnie funkcjonować w nierównoprawnym układzie z Rosją.

Kongres wiedeński – sukces czy czwarty rozbiór Polski?

Zapraszamy do obejrzenia kolejnego filmu z cyklu OHP – Odplamianie historii Polski. Prosimy o komentarze, „polubienie”, a także udostępnienie swoim znajomym na serwisach społecznościowych. Dziękujemy!

Odcinek 3. Kongres wiedeński – sukces czy czwarty rozbiór Polski?


Główne tezy odcinka

Po rozbiorach na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej pojawiły się dwie koncepcje tego, co należy dalej czynić.

Pierwsza koncepcja, rozwijana głównie w zaborze rosyjskim – zachowawcza, konserwatywna – zakładała próbę ratowania tożsamości kulturowej i religijnej Polaków, nie przewidywała podejmowania działań zbrojnych czy politycznych. Jej głównym reprezentantem był książę Adam Jerzy Czartoryski. Koncepcja ta mogła być realizowana, gdyż wtedy jeszcze zabór rosyjski był najbardziej liberalnym – Petersburg zostawił całość życia społecznego, kulturalnego, edukację bez zmian. Gdyby nie zmiana przynależności państwowej, to właściwie na kresach RP nikt by nie zauważył, że nastąpił rozbiór.

Druga koncepcja, zbrojno-insurekcyjna, zdobyła przewagę na emigracji i opierała swoje nadzieje na Francji. Zaliczyć do niej trzeba walkę Legionów, należy także wspomnieć o grupie rewolucyjno-jakobińskiej inspirowanej ideałami rewolucji francuskiej.

Szansa na geopolityczne zaistnienie sprawy polskiej wyłoniła się w 1806, wraz z pojawieniem się Napoleona u granic Polski. Większość szlachty była sceptyczna w stosunku do Napoleona ze względów ideologicznych – bano się szerzenia idei rewolucji francuskiej. Pojawiły się dwa obozy geopolityczne: pronapoleoński oraz coraz bardziej krystalizujący się obóz prorosyjski z księciem Adamem Jerzym Czartoryskim na czele. Jednakże kiedy powstaje Księstwo Warszawskie, książę Czartoryski wycofuje się i daje szansę zwolennikom opcji pronapoleońskiej.

Księstwo Warszawskie zostało utworzone w 1807 r., w większych granicach niż późniejsze Królestwo Kongresowe – obejmowało także Wielkopolskę i część ziem zaboru austriackiego. Jego znaczenie jest nie do przecenienia, gdyż był to pierwszy wyłom w rozbiorach.

Zarzut kierowany w stronę obozu pronapoleońskiego, że wraz z klęskami Napoleona należało przejść na stronę przeciwną wydaje się nie być trafny. Były to czasy, kiedy szanowano jeszcze wierność przysiędze i ta właśnie polska wierność oraz nasze osiągnięcia wojskowe zostały docenione. Nie nastąpiły negatywne konsekwencje, których można było się spodziewać, czyli wymazanie sprawy polskiej podczas kongresu wiedeńskiego. Wręcz przeciwnie, car Aleksander powrócił w 1814 r. do swojej pierwotnej koncepcji traktowania rozbiorów jako porażki polityki rosyjskiej.

Na kongresie wiedeńskim Rosja grała kartą polską, Aleksander I forsował koncepcję utworzenia Królestwa Polskiego, która napotkała na gigantyczny opór Francji i Anglii. Wiosną 1815 r. groziła nawet wojna europejska o Polskę.

W polskiej historiografii istnieją dwie przeciwstawne oceny kongresu wiedeńskiego. 1) Był to czwarty rozbiór Polski i całkowita tragedia. 2) Był to jednak jakiś sukces, bo przywracano imię Królestwa Polskiego, tworzono państwo, które miało nowoczesną konstytucję, swoją armię i sejm, które mogło stać się podstawą do dalszych zdobyczy.

W tamtej sytuacji geopolitycznej należało zagrać kartą Napoleona bez względu na oceny ideologiczne. Najgorszy dla Polski był stan z 1795 r. i pojawienie się Napoleona rozbiło tamten układ geopolityczny, pojawiła się szansa odzyskania jakieś formy państwowości, niepodległości pełnej czy niepełnej.

Pozycje bibliograficzne:
Władysław Konopczyńki, “Pierwszy rozbiór Polski”
Aleksander Bocheński, “Dzieje głupoty w Polsce“
Andrzej Nieuważny, “My z Napoleonem”
Lech Mażewski, “Rzeczpospolita jeden i pół”

Rozbiory Polski – sukces czy porażka Rosji?

Zapraszamy do obejrzenia drugiego odcinka z serii OHP – Odplamianie historii Polski, w którym Jan Engelgard w rozmowie z Magdaleną Ziętek Wielomską kontynuuje rozmowę o rozbiorach.

Zachęcamy do obejrzenia i prosimy o udostępnianie i polecanie filmu swoim znajomym.

Główne tezy 2 odcinka:

Polska jest protektoratem Rosji przynajmniej od 1717 r., kiedy Sejm Niemy obradował pod bagnetami wojsk rosyjskich i podjął uchwały dotyczące funkcjonowania państwa polskiego pod wyraźne dyktando cara Piotra Wielkiego. Był to pierwszy przypadek wywierania bezpośredniego nacisku Petersburga na wewnętrzne sprawy Polski.

W momencie wybuchu Wojny Północnej Rosja traktowała Polskę jako potencjalnego sojusznika – został zawarty układ o wspólnym działaniu przeciwko Szwecji. Jednakże kiedy Rosja zorientowała się, że polski partner nie jest w stanie wypełnić podstawowych zobowiązań sojuszniczych i jest państwem upadłym, Rosja postanowiła przejąć kontrolę nad Polską. Zgodnie z niepisanym układem, w Polsce nic nie mogło odbyć się bez zgody Rosji, w zamian za co Rosja dawała gwarancje zachowania integralności terytorialnej Rzeczypospolitej.

W Polsce panuje przekonanie, że od samego początku Petersburg dążył do likwidacji państwa polskiego. Tezy tej nie potwierdza żaden poważny historyk. Rozbiory były w Rosji postrzegane jako klęska, gdyż Rosja została zmuszona do podzielenia się kontrolą nad terytorium polskim. Głównym zwycięzcą tego procesu, który zakończył się likwidacją Rzeczypospolitej, były Prusy. To Prusy od samego początku dążyły do tego, żeby wymusić na Petersburgu zgodę na rozbiory.

Król Stanisław August Poniatowski próbował w latach 60-tych XVIII w. wyzwolić się spod protektoratu rosyjskiego i postawić na Austrię. Np. w ocenie historyka Jerzego Michalskiego był to błąd, który Król zrozumiał po pierwszym rozbiorze. Zrozumiał, że nie ma innej drogi niż dalsza akceptacja protektoratu, z wszelkimi tego konsekwencjami. Zainicjował utworzenie Rady Nieustającej, na którą Rosja musiała wyrazić zgodę. Petersburg rozumiał jednakże, że utrzymywanie w Polsce stanu całkowitego bezwładu jest niekorzystne także dla Rosji, czyli pewne unowocześnienie, stworzenie sprawnego rządu będzie korzystne dla obydwu stron.

Bezpośrednią reakcją społeczeństwa staroszlacheckiego na wydarzenie związane z Sejmem Wielkim była Targowica. Targowica nie była jednorodnym zjawiskiem. Targowiczanie mówili o potrzebie utrzymania dostępu do morza, demaskowali cele polityki pruskiej, w tym m.in. pruski plan odepchnięcia Polski od morza. Z kolei od strony społecznej i wytyczania kierunków wewnętrznego rozwoju państwa była czymś całkowicie anachronicznym. Przywódcy polityczni chcieli m.in. zlikwidować osiągnięcia Rady Nieustającej – uważali, że zegar czasu można cofnąć.

Przedmiotem irytacji ze strony Petersburga nie była Konstytucja 3-Maja, tylko układ z Prusami, a więc przewrót w sojuszach. W 1787 r. Stanisław August Poniatowski podpisał sojusz z Rosją, która zaczynała wielką wojnę z Turcją i potrzebowała tego układu. Rosja chciała mieć spokojne zaplecze i zgodziła się na wzmocnienie siły militarnej Polski w zamian za to, że Polska zachowa „życzliwą neutralność”. Podczas Sejmu Wielkiego zaczyna się przewrót geopolityczny: Sejm robi problemy w przemarszach wojsk rosyjskich i zakazuje utrzymywania magazynów zbożowych dla wojsk rosyjskich walczących z Turcją – a Polska sięgała wtedy daleko na wschód. Układ, który zawarł Stanisław August Poniatowski, okazuje się świstkiem papieru. Wtedy pojawia się układ z Prusami, w którym Prusy zadeklarowały, że biorą Polskę pod ochronę i gwarantują jej niepodległość i suwerenność. Rosja uznała to za wypowiedzenie protektoratu, natomiast Prusy zawarły układ tylko po to, żeby porozumieć się Rosją, wymuszając jej zgodę na Rozbiór.

W Europie nie było oburzenia z powodu rozbiorów Polski. Dla filozofów oświeceniowych katolicka Polska była symbolem zacofania – jej upadek był dla nich powodem do radości. Natomiast Fryderyk Wielki był uważany za króla postępowego.

Warszawskie koło NAI (dawniej Harfor.pl)

%d bloggers like this: