Metody analizy socjocybernetycznej

Różnicę między rzeczywistością a jej statystycznym obrazem objaśnia porównaniem terenu z mapą. Zmiana kodowania utrudnia porównywanie danych, dlatego wprowadza współczynnik obejmujący inflację i wahania kursowe. Wybór ilorazu PKB i podaży pieniądza M3 uzasadnia możliwością wyeliminowania ich wspólnego wpływu. W zestawieniu Polski z lat 1990–2017 wiąże wzrosty tak zdefiniowanego wskaźnika z rządami SLD, w mniejszym stopniu PSL, a spadki z ugrupowaniami postsolidarnościowymi: średnio o 3,4% rocznie. Spadek nazywa regresem gospodarczym, ale zastrzega, że nie przypisuje rządzącym świadomego celu jego wywołania. Wyniki wiąże z przygotowaniem kadr. W dyskusji odpowiada na pytania o wspólność współczynnika i hiperinflację: celem ma być równowaga gospodarki, a nie nieograniczone zwiększanie szybkości obiegu.

Porównuje dług wobec zarobków i majątku: względem dochodu podaje około 80% u schyłku rządów Gierka i około 50% w III RP, natomiast względem środków trwałych podaje około 30% za Gierka wobec blisko 65% w III RP, co określa jako prawie dwukrotny wzrost. To drugie ujęcie uznaje za bardziej diagnostyczne. Ocenę gospodarki rozszerza o wskaźniki niezależne od pieniądza — produkcję stali, cementu i kwasu siarkowego, wydobycie węgla oraz długość eksploatowanych linii kolejowych i dróg. Wykresy zestawia z kolejnymi okresami powojennej historii. Zmiany po połowie lat siedemdziesiątych i po transformacji interpretuje jako osłabienie przemysłu oraz uzależnienie od kredytów zachodnich i wyprzedaż majątku. W dyskusji uzasadnia wybór stali jako wskaźnika możliwości państwa i odróżnia jego własną produkcję od udziału w produkcji światowej. Wyjaśnia też, że szybkość obiegu pieniądza ma służyć rozpoznawaniu skutków decyzji, a nie być samodzielnym celem polityki gospodarczej.

Punktem wyjścia są obiekt, cel i metoda. Sterowanie może dotyczyć ludzi, energii lub struktury ich powiązań; zmierzać do zachowania stanu, rozwoju albo regresu; korzystać z bodźców energetycznych i informacyjnych. Podział ilustruje zaleceniami okupacyjnymi Wetzela i Hechta z 25 listopada 1939 roku, by w Polsce tolerować lub popierać środki ograniczające rozrodczość i nie karać aborcji, oraz notatką Bormanna z 1940 roku o nadmiarze taniej siły roboczej w Generalnym Gubernatorstwie. Z wzoru na moc całkowitą wyprowadza rozróżnienie przyrostu liczby pracujących i mocy jednostkowej. Duża podaż pracy sprzyja rozbudowie zatrudnienia, a jej ograniczenie wymaga usprawnień, wynalazczości, przygotowania kadr i dostępu do informacji. Polskę lat dziewięćdziesiątych podaje jako przykład niedopasowania intensywnego sterowania do wzrostu ekstensywnego, prowadzącego do bezrobocia i emigracji. Wyjaśnia, że bodźce energetyczne działają szybciej, a informacyjne przynoszą trwalsze efekty.

Przypomina kryteria procesów stacjonarnych oraz dynamicznych, po czym przekłada składniki wzoru na dostępne dane statystyczne. Gdy brakuje informacji o zatrudnieniu, korzysta z liczby mieszkańców; moc systemu przybliża dochodem narodowym lub produkcją stali. Na przykładzie Niemiec z lat 1900–1913 objaśnia porównanie średniorocznych zmian. Zestawia także systemy starożytne, przemiany Stanów Zjednoczonych i rozwój Turcji. Japonię przedstawia jako system zasadniczo stacjonarny. Z analizy Rosji za lata 2013–2016 wyprowadza ówczesny wniosek, że jako system stacjonarny nie jest nastawiona na ekspansję; Niemcy nadal klasyfikuje jako system dynamiczny, intensywny. Dla Polski z lat 1948–2016 przedstawia okresy przewagi obu składników oraz spadków mocy. W zakończeniu wraca do jakości danych: różnice między rocznikami mogą zmienić klasyfikację blisko granicy, a dochód w cenach stałych pozwala mu śledzić drobniejsze zmiany niż wskaźnik produkcyjny.

Zaczyna od informacji, nieuporządkowania i negentropii, a następnie przekłada te pojęcia na analizę stosunków międzynarodowych. Spadek entropii nazywa globalizacją, czyli dążeniem do jedności; jej wzrost — deglobalizacją. Do obliczeń wykorzystuje wcześniejszą cybernetyczną ocenę udziałów państw w sterowaniu międzynarodowym. Na wykresach zestawia zmiany dominujących mocarstw z rozpadem państw i powstawaniem nowych. Rozpad ZSRR służy mu za przykład wzrostu różnorodności, natomiast od roku 2008 rozpoznaje dążenie świata do jedności, najprawdopodobniej pod przewodnictwem Chin. Dlatego odrzuca jako nieprawdziwą diagnozę dążenia do różnorodności z artykułu z 2018 roku. W dyskusji potwierdza, że świat jednobiegunowy oznacza mniejszą entropię pod warunkiem odpowiedniego rozkładu udziałów pozostałych państw. Oddziela też analizę układu międzynarodowego od przewidywania kryzysów finansowych, które wymagałyby innych danych i kryteriów.

Rozpatruje układ złożony z kierownictwa i wykonawców, w którym decyzje mogą zostać wykonane albo odrzucone. Całkowite posłuszeństwo i całkowity sabotaż mają w tym ujęciu jednakowo niską entropię, choć z punktu widzenia kierownictwa oznaczają przeciwne rezultaty. Banyś wyprowadza stąd tezę, że każdy taki system działający przeciw celowi kierownictwa trzeba najpierw maksymalnie zdezorganizować, aby zorganizować go w jego interesie. Przykładem jest fikcyjny dział logistyki: z samej entropii można odczytać powrót do normy, lecz uwzględnienie prawdopodobieństwa terminowej dostawy i przejścia przez próg pięćdziesięciu procent ujawnia ciągłą dezorganizację w pierwszej części wykresu. W dyskusji przenosi tę metodę na wykrywalność przestępstw i działanie usług publicznych. Pytania o szkodliwe lub błędne decyzje kierownictwa prowadzą do istotnego rozróżnienia: ocenę organizacji trzeba powiązać z interesem wskazanego podmiotu, a bardziej złożony układ wymaga rozszerzenia analizy.

Efektywność sterowania socjomasą mierzy proporcjami osób w wieku produkcyjnym i nieprodukcyjnym. Wniosek, że mniej urodzeń służy społeczeństwu, uznaje za mylący: z czasem mniej pracujących utrzymuje starzejącą się populację. Powojenny wyż traktuje jako inwestycję. Spadek reprodukcji netto po 1956 roku łączy z wprowadzeniem aborcji; powszechny dostęp do niej zalicza do czynników obniżających dzietność. Twierdzi, że 9 marca 1943 roku na zalecenie Hitlera wprowadzono w okupowanej Polsce aborcję na życzenie dla Polek. Jako cele redukcji ludności zestawia Generalplan Ost — o 85% — i wypowiedź Meadowsa z 1975 roku o 15 milionach Polaków, odrzucając jego tezę o nadmiernym przyroście. W 2019 roku rozpoznaje zapaść od spadku reprodukcji netto poniżej jedności w 1989 roku. Przywołuje prognozę ONZ z 2011 roku: 22 miliony Polaków w 2100 roku; prostokątną piramidę wieku uznaje za drogę do wymarcia populacji w jednym–dwóch pokoleniach. Według Banysia dzietności mają sprzyjać mieszkania, przedszkola i wzorce rodzinne, szkodzić ideologia demokratyczna i konsumpcjonizm. Polsce Ludowej przypisuje wzrost efektywności sterowania socjomasą, a demokratyzacji spadek.

Odróżnia wzorzec dedukcyjny od modelu opartego na obserwacjach. Same udziały państw nazywa komunikatami, a informację odnajduje w ich stosunku. Wyjaśnia trzy reguły: dwukrotną przewagę, kierunek zmian udziałów i punkty krytyczne konfliktu lub zmiany sojuszy. Uzasadnia wybór stali jako produktu pozwalającego szacować potencjał państw. Według jego obliczeń Chiny wyprzedziły USA w 2014 roku, a w marcu 2019 miały 21% udziałów wobec 15,1% USA; na 2025 rok prognozował odpowiednio 27,5% i 12,9%. Z kierunku tych zmian wyprowadza wniosek, że USA będą musiały przegrywać potencjalne konflikty. Wskazuje też utratę dwukrotnej przewagi NATO nad Chinami pod koniec 2018 roku oraz udział Polski wynoszący 1,4%, oznaczający co najmniej dwukrotną przewagę każdego z omawianych głównych państw nad Polską; na 2025 rok przewiduje spadek polskiego udziału do 1,2%. W dyskusji rozważa trwałość wzrostu Chin, warianty przyszłości NATO i warunki samodzielności Polski, wskazując znaczenie okresu porównania oraz składu bloków.