Cybernetyka dla każdego

Według niego homeostat kobiety pracuje zmiennie w rytmie cyklu miesięcznego, a mężczyzny utrzymuje zbliżony poziom. Z tej tezy wyprowadza propozycję pracy w tandemie: w fazie spadku pracownica ma otrzymać wsparcie zamiast przeniesienia na niższe stanowisko. Według Węgrzyna wahania utrudniają młodym kobietom pracę wymagającą równomierności, np. przy taśmie. Tym tłumaczy ich niższe zarobki, a kobietom po pięćdziesiątce i do zadań jednorazowych przypisuje szczególną przydatność. Przykładem uzupełniania się jest jego pomoc żonie w szkolnej pracowni fizycznej. Przy kierowaniu zespołem rozróżnia osobę sterującą, jej oddziaływanie, odbiorcę i odpowiedź. Niepowodzenie każe więc rozpatrywać także od strony własnego sposobu wydawania poleceń. Tendencje pierwotne i poznawcze wiąże z pierwszym wrażeniem i badaniem możliwości rozmówcy. Nowej pracownicy radzi od początku przedstawiać swoje kompetencje i nie pozwalać na poniżanie. Końcowa rozmowa dotyczy motywacji i teorii talentów Kosseckiego; zapytany o tę teorię, Węgrzyn odpowiada, że nie wie.

Talent do biznesu uznaje za jednakowo obecny u kobiet i mężczyzn. Według Węgrzyna fazy cyklu miesięcznego wyznaczają, kiedy przedsiębiorczyni ma pomysły, kiedy szuka zagrożeń i doradców, a kiedy planuje. Rozumowanie ilustruje opowieściami o kobietach sprawujących władzę i przykładami z własnej pracy. Częstym błędem przedsiębiorczyń nazywa niedostateczne tłumaczenie celu firmy, co ilustruje opowieścią o wypożyczalni Avis. Węgrzyn wiąże też okres karmienia piersią z wysoką empatią, rozumianą jako wyczuwanie potrzeb otoczenia. W pytaniach wraca do różnicy między swoim użyciem słowa „motywacja” a pojęciem Mazura. Rozmowę zamykają zagadnienia nawyków, pracy kobiet oraz pytanie słuchaczki o sens prawa wyborczego kobiet. Węgrzyn broni go, radząc kandydatom, by zabiegali o wyborczynie.

Zaczyna od pytania, co odróżnia naukowe wyjaśnienie od samej wypowiedzi: wskazuje przedmiot, twierdzenie i dowód. Buduje z tych elementów klasyfikację rodzajów poznania, a potem śledzi drogę od obserwacji do zapisu i jego odczytania. Na przykładzie dwóch relacji z tego samego wyścigu pokazuje, jak dobór słów zmienia odbiór wyniku. Według Węgrzyna błędów trzeba szukać na każdym etapie badania, również w wyborze metody i próby. Zestawia doświadczenie z rozumowaniem teoretycznym, któremu przypisuje mniejszy koszt i możliwość pomijania przypadkowych szczegółów. W końcowym pytaniu doprecyzowuje różnicę między modelem zawierającym obserwacje a wzorcem zbudowanym z elementów teoretycznych.

Punktem wyjścia jest czarna skrzynka: o systemie wnioskujemy z bodźców i reakcji, nie znając jego wnętrza. Węgrzyn wprowadza reaktywność, a następnie za pomocą iloczynu reaktywności obu stron rozróżnia sprzężenia dodatnie, ujemne i zerowe oraz przebiegi gasnące, ustalone i rozbieżne. Przykład młodego pracownika nagradzanego albo zniechęcanego przez szefa ilustruje znaczenie pierwszego kontaktu. Według Węgrzyna nieudanej relacji nie wystarczy przypisać jednej osobie: trzeba zbadać obie strony i oba kierunki oddziaływania. Opowieścią o obróceniu zaczepki w żart pokazuje możliwość przerwania konfliktu. W pytaniach odnosi ten schemat do zaufania na giełdzie, stosunków między państwami i zmiany własnej reaktywności.

Prawdę definiuje jako zbiór oryginałów, który może być odbiorcy niedostępny. Rozróżnia komunikat i informację, a kodowanie objaśnia na przykładzie własnego głosu docierającego przez mikrofon i głośnik do słuchaczy. Utajnianie, zmyślanie i mieszanie obu zabiegów zestawia z przekazem wiernym. „Głosem Pana” Lema ilustruje rozpoznanie sygnału dzięki powtarzalności, a następnie oddziela samo rozpoznanie od oceny, czy wiadomość jest potrzebna. Z kolei wzory Shannona i Hartleya służą mu do rozważenia ilości informacji, którą odróżnia od użyteczności wiadomości. Drugą część poświęca systemowi autonomicznemu: łączy przetwarzanie informacji z zasilaniem oraz inteligencją, pojętnością i talentem. Według Węgrzyna między bodźcem a reakcją znajdują się wyobrażenia sytuacji i możliwych decyzji. W rozmowie końcowej wraca do powtórzeń w komunikacji i potrzeby ustalania znaczeń słów.

Korzystając z podziałów Konecznego i Kosseckiego, za punkt wyjścia przyjmuje stosunek prawa do etyki. Opowieść o misjonarzach, którym żadne z dziesięciu przykazań nie pasowało do miejscowego życia, służy mu za przykład nieporozumienia między cywilizacjami. Węgrzyn przechodzi następnie do ograniczeń języka: według niego liczba dostępnych nośników wymusza grupowanie szczegółów i uogólnianie. Historią Lema o zbójcy zalanym informacjami ilustruje różnicę między prawdziwością a przydatnością wiadomości. Proponuje też porównanie kultur według obecności wiedzy, prawa i wiary. W odpowiedziach zalicza Stany Zjednoczone i Rosję do cywilizacji turańskiej, a Polskę do arabskiej, w której prawo i etyka mają niewielką część wspólną. Stwierdza też, że prawo naturalne nie należy do pojęć cybernetyki. Wraca też do różnicy między poglądami a wiedzą oraz szukania przemilczeń i zmyśleń.

Zaczyna od rejestracji i zanikania śladów pamięciowych, z którymi wiąże znaczenie siły, powtarzalności i świeżości przekazu. Reklama jest dla niego przykładem wykorzystania tych zależności. Następnie rozpatruje połączenia wrażeń i decyzji: odruch portiera otwierającego drzwi po dzwonku zestawia z zakupami, w których jedna decyzja pociąga kolejną. Rozróżnia nastawienia ofensywne, defensywne i chwiejne, zależnie od tego, czy człowiek aprobuje sytuację i możliwe działanie. Manipulację przedstawia jako przekształcanie nastawienia defensywnego w ofensywne lub chwiejne. Wyróżnione przez Kosseckiego stereotyp, plotkę, mit i kamuflaż objaśnia modelem Mazura jako kombinacje pozbawione jednego z elementów tego procesu. W końcowej rozmowie Węgrzyn odnosi model do ciekawości i uczenia się. Odróżnia też zanik rejestracji od sytuacji, w której zachowana wiadomość chwilowo nie zostaje uruchomiona.

Poleca książki Adama Lepy i przywołuje rozróżnienie Kosseckiego: sterowanie informacyjne służy interesowi odbiorcy, a manipulacja — sterującego. Zasady skutecznego przekazu objaśnia przez rozmowy z wnukiem: komunikat ma być zrozumiały, a rozumowanie uwzględniać pytanie o skutki odmowy. Na przykładzie rysunku biskupa na święcie serów pokazuje, jak pominięcie otoczenia zmienia odbiór sceny. Omawia też przemilczanie, odciąganie uwagi, sugestię i kategoryczne sformułowania. W anegdocie o szkolnej lekturze Chłopów porusza sprawę nierównych kryteriów oceny. Pod koniec przechodzi do mody i korzystania z publiczności zgromadzonej na innym wydarzeniu, a następnie zestawia techniki oddziaływania obrazem.

Porównuje dwa przebiegi życia systemu: z rozbudową trwającą do końca oraz zatrzymaną na pewnym etapie. Na wykresach objaśnia podział mocy na utrzymanie systemu, pracę i koordynację. Polemizuje też z Mazurem: sterowanie rozbudową przypisuje korelatorowi, nie homeostatowi. Następnie przechodzi od współczynnika dynamizmu do faz: egzodynamizmu, statyzmu i endodynamizmu. Rozróżnienie tolerancji i podatności służy mu do pokazania, dlaczego zachowanie wymuszone okolicznościami może utrudniać rozpoznanie charakteru. Własne upomnienie się o zapłatę za nadgodziny interpretuje jako przykład zmiany życiowych priorytetów. Omawia także trudności pomiaru parametrów modelu i oceniania dynamizmu przez ankiety. W pytaniach wraca do zahamowania rozbudowy, zastosowań teorii, wpływu motywacji na ocenę ludzi oraz odczytywania wykresów mocy.

Wychodzi od Psychocybernetyki Maxwella Maltza i opowieści o zmianach życiowych pacjentów po operacjach plastycznych. Następnie przypomina schemat korelatora, akumulatora i homeostatu. Podkreśla, że jednemu narządowi nie musi odpowiadać jedna funkcja, a tę samą funkcję mogą pełnić różne części organizmu. Mózg i krew służą mu za przykłady przenikania się przetwarzania informacji i gospodarowania energią. Osobno rozważa, gdzie w takim opisie przebiega granica systemu i jego otoczenia. Węgrzyn wiąże też zmiany wyglądu z dynamizmem charakteru, a zasoby energii z tolerancją. Pytany o aborcję i granice autonomii kobiety, Węgrzyn odpowiada, że dziecko od poczęcia jest odrębnym systemem autonomicznym, i postuluje zasiłek ciążowy, by kobiety miały środki na utrzymanie dziecka. Dalsze pytania dotyczą ankiet o charakterze, starzenia i sieci neuronowych. Na końcu słuchacz kwestionuje zaliczenie tkanki tłuszczowej do otoczenia, proponując potraktowanie jej jako akumulatora.

Wychodząc od przypisanego Humboldtowi ujęcia nauki jako zapisu obserwacji, proponuje pytania o każdy etap badania i źródło wniosku. Następnie pokazuje znaczenie wykształcenia inżynierskiego obu badaczy. Wzór traktuje jako skrócony zapis zależności, a rysunek jako zobowiązanie do uwzględnienia wszystkich potrzebnych połączeń. Ilustruje to schematem organizacyjnym, w którym brakuje drogi informacji zwrotnej do dyrektora. Projektowanie mostu służy mu do omówienia wymagań użytkownika, właściwości materiału i wpływu otoczenia. Te reguły przenosi na projekty społeczne, przypominając o planowaniu zakończenia procesu. Dalej rozróżnia nazwę i właściwości rzeczy. Zasadę zupełności kombinacji objaśnia na klasyfikacji cywilizacji Kosseckiego, a następnie stosuje ją we własnej krytyce marksizmu. W pytaniach wraca do rozpoznawania charakteru oraz powstawania norm.

Punktem wyjścia jest rozróżnienie prawa i etyki: ich wzajemny stosunek ma wyjaśniać, czego dana społeczność wymaga od swoich członków. Według Węgrzyna człowiek dostosowuje zachowanie do tych oczekiwań, tworząc charakter pozorny, który może przesłaniać jego rzeczywiste cechy. Strój, sposób prezentowania pozycji i stosunek do umów służą mu za przykłady tego mechanizmu. Opowieść o strajku spawaczy pokazuje, jak różnie strony rozumiały opłacenie powrotu do domu. Oddziaływanie wyjaśnia przepływem od wyższego potencjału społecznego do niższego: różnicę można zwiększać przez wywyższanie siebie lub poniżanie rozmówcy. Odradza jednak poniżanie i zachęca do podnoszenia możliwości ludzi, co ilustruje awansem pracownika budowy. Z doświadczeń inspektora pracy wyprowadza postulat dostosowywania pytań do rozmówcy. W odpowiedziach na pytania wraca do małżeństw międzykulturowych, reformowania organizacji i możliwości kształtowania norm społecznych.

Zaczyna od ograniczenia obserwacji: widzimy zachowanie, ale nie rozdzielamy bezpośrednio wpływu informacji i dostępnej energii. Żołnierz pozostający za oddziałem może mieć obtarte nogi, choć obserwator przypisze mu brak chęci do walki. Tendencje pierwotne autor wiąże z utrzymaniem życia, talentem i dynamizmem, a poznawcze — ze zdobywaniem informacji potrzebnych do działania. Przykład człowieka widywanego codziennie w kawiarni pozwala mu pokazać, jak łatwo wypełnić luki w obserwacji błędnym domysłem. Według Węgrzyna oczekiwania związane z charakterem wpływają też na zaufanie i wybór wiadomości, dlatego zaleca ich sprawdzanie. Końcowe pytanie o świadomość prowadzi do rozróżnienia rzeczy i procesów oraz roli języka w poznaniu.

Tendencje zdobywcze wiąże z opanowywaniem czasu i terenu. Gdy sytuacji nie da się zmienić, pojawia się kompensacja: człowiek szuka innego pola działania zgodnego z charakterem. Autor odróżnia poziom człowieka od jego mocy socjologicznej i zestawia te cechy z oceną otoczenia. Niedocenienie lub przecenienie ma według niego rodzić urazę, potrzebę imponowania albo lęk przed kompromitacją. Zachęca słuchaczy do pokazywania swoich możliwości i organizowania się dla zwiększenia mocy socjologicznej. Gdy tendencje zdobywcze zawodzą, przedstawia współpracę jako alternatywę dla brnięcia w konflikt. Wspólny cel ilustruje przykładem sąsiadów, którzy cofnęli płoty dla poszerzenia ulicy. W pytaniach wraca do różnicy między charakterem a zachowaniem oraz ograniczeń testów opartych na deklaracjach.

Po stronie pozytywnej prowadzi od aspiracji przez ambicję i transakcję do sympatii oraz afektu, po negatywnej — od zazdrości do nienawiści. Budowa domu jest przykładem rosnącego wysiłku właściciela i oporu, jaki według autora może wywoływać jego przedsięwzięcie. Przy transakcjach Węgrzyn odróżnia chęć zgromadzenia zasobów od gotowości przepłacenia za natychmiastową przyjemność. Podkreśla potrzebę wiedzy o celu, cenie transakcji, powodach poświęcenia i cudzych dążeniach. Omawiając odwet, przekonuje, że niszczenie może obrócić się przeciw niszczącemu, i zaleca przechwytywanie zasobów przeciwnika. Zachęca do przewidywania, co nastąpi po osiągnięciu celu, i przestrzega przed braniem troski za wrogość. W odpowiedziach rozwija zastosowanie tego ujęcia do agitacji politycznej, dotrzymywania umów i podziału obszarów działania między partnerami.

Za najważniejszy wniosek uznaje dążenie człowieka do sytuacji zgodnej ze wszystkimi parametrami charakteru. Objaśnia dynamizm, tolerancję i podatność, pokazując, że charakter ma pewną szerokość, a nie jedną punktową wartość. Według autora korzystna relacja pozwala obu stronom uzyskiwać to, czego potrzebują: wnuk może się wygłupiać, a dziadek się nim popisywać; sponsor umożliwia artyście występy i sam zyskuje rozgłos. Węgrzyn zastrzega jednak, że układ zmienia się wraz z uczestnikami; wcześniejsze dopasowanie może ustąpić rozbieżności dążeń. Na przykładzie szkoły przedstawia konflikt dzieci potrzebujących ruchu z nauczycielem oczekującym przestrzegania reguł. Przegląd rozpoczyna od połączeń egzodynamika z pozostałymi typami. W pytaniach zachęca rodziców do angażowania się w sprawy szkoły i wyjaśnia, dlaczego nie wyznacza jednej najlepszej różnicy wieku między partnerami.

Współpraca dwóch statyków opiera się w jego ujęciu na wspólnych zasadach i celu, czego przykładem jest małżeństwo dzielące obowiązki przy urządzaniu domu. Protekcję ilustruje relacją dyrektora teatru z aktorem: wsparcie może z czasem zacząć ciążyć temu, kto chce już działać samodzielnie. Przy endostatyku protegującym statyków podkreśla konieczność dotrzymywania obietnic, przywołując szkolny bunt po odwołaniu wyjścia do kina. Rozróżnia tolerowanie niedogodności od zgody mimo protestu i przedstawia ich udział w szerokości charakteru. Z doświadczeń kierownika budowy wybiera przykład własnych narzędzi i wydzielonego miejsca dla grupy fachowców. Na końcu pokazuje, dlaczego według niego wyniki testów werbalnych zależą również od sytuacji badania.

Wychodzi od ograniczenia obserwacji: samo zachowanie nie odsłania bezpośrednio wszystkich parametrów człowieka ani jego wyobrażeń o sytuacji. Według Węgrzyna w strefie międzyzwrotnikowej przeważa egzodynamizm i bieżące zużywanie zasobów, w podbiegunowej endodynamizm i przezorność, a w pasie umiarkowanym statyzm sprzyjający trwałym państwom. Wiąże te różnice z warunkami zdobywania i przechowywania pożywienia. W dalszej części rozszerza analizę na rośliny, zestawiając sadzenie lasu z warunkami, w których może on przetrwać. Pytania prowadzą do rozróżnienia dynamizmu i temperamentu, przemian monarchii oraz wpływu języka na poznanie. Węgrzyn wraca też do problemu rozpoznawania motywów: ta sama praca lub obecność w kościele może wynikać z różnych dążeń.

Zauważa, że odpowiedź w teście ujawnia wiele cech naraz, a głośne i szybkie mówienie, związane z temperamentem, można pomylić z określonym dynamizmem. Przejście od potrzeby popisu do oczekiwania wynagrodzenia opisuje jako przewartościowanie związane ze statyzmem. Pokazuje je na własnej zmianie pracy oraz na historii maszynisty, który zaczął pracować przy hydraulice. Kolejne punkty krystalizacji charakteru wiąże z troską o siebie, upominaniem się o swoje i organizowaniem własnego obszaru działania. Rozpoznanie tych potrzeb ma według Węgrzyna pomóc także w aktywności publicznej: zachęca słuchaczy do realizowania nacjokratyzmu przez udział w samorządzie. Przeciwstawia szukanie nowych metod działania rezygnacji wywołanej strachem. Zarazem zaleca przerwanie prób po dwóch kolejnych porażkach: zadanie może nie odpowiadać talentowi, a powodzenie przyjść dopiero po latach.

Zaczyna od historii kolegów ze szkoły, którzy mimo zawodowych przeszkód znaleźli zajęcia odpowiadające swoim uzdolnieniom i potrafili się wspólnie zorganizować. Potem przedstawia trzy portrety zachowań w formie żartobliwych instrukcji obsługi. Statyka wiąże z przestrzeganiem zasad, egzostatyka z potrzebą popisu i pochwały, a endostatyka z zabieganiem o korzyści oraz wpływ. Porównuje nie tylko wykonywanie zadań, lecz także sprawdzanie wiadomości, koloryzowanie i przemilczanie tego, co się wie. Wiersz Kiplinga w przekładzie Mazura służy mu do pokazania wzorca opanowania i wytrwałości po porażce. Pytany o pracowników z Ukrainy, Węgrzyn stwierdza, że ich tańsza praca napędza rozwój przemysłu, ale utrwala bierność niewykwalifikowanych pracowników polskich, którym niskie płace odbierają motywację do zatrudnienia. Pozostałe pytania dotyczą zasilania organizmu, charakteru pozornego i możliwości rozwijania talentu.

Zaczyna od własnych doświadczeń rodzinnych i pytania, jak znaleźć osobę, z którą można planować wspólne życie. Historię poznania żony łączy z poszukiwaniem mieszkania i pracy dla żony, podkreślając potrzebę działania mimo przeszkód. W analizie konfliktu proponuje przyjrzeć się obu osobom, sposobowi przekazania komunikatu i rozumieniu odpowiedzi. Opowieść o gestach bułgarskich gości służy mu za przykład pomylenia zgody z odmową. Dalej pyta, kogo partnerzy zaliczają do wspólnego „my” i jakie miejsce pozostawiają rodzinie. Rozpoznawanie wyobrażeń o sytuacji i przyszłych decyzjach wiąże z rozmową o konkretnych planach. W zakończeniu przestrzega przed podstępnym wystawianiem partnera na próbę, które według niego niszczy miłość.

Zaczyna od przykładów nawiązywania znajomości przez mądre pytania po wykładzie i prośbę o pomoc. Relacjonuje rozmowę z profesorem Klimkiem o niepłodności i krytykuje szpitalną organizację porodu. Rozróżnia tendencje pierwotne, poznawcze, zdobywcze i sojusznicze; sięganie po przedmioty i szukanie bliskości rodziców odczytuje jako przejawy kolejnych dążeń dziecka. Przykładem przyciągania uwagi dorosłych jest czerwona wstążeczka na rogu poduszki. Opiekę rozpatruje także przez przepływ i rozpraszanie energii. Na pytanie o przemilczanie cybernetyki odpowiada, że jej wnioski są niewygodne: wskazuje procedury porodowe i różnice mózgów kobiet i mężczyzn, które według niego przeczą ideologii gender. Zakaz aborcji uznaje za etyczny, ale niemoralny bez zapewnienia kobiecie środków na donoszenie ciąży. Postuluje zasiłek ciążowy oraz współodpowiedzialność ojca za aborcję. Węgrzyn postuluje klasy niekoedukacyjne, w których rywalizacja chłopców jest według niego skuteczniejsza. Wolność wiąże z możliwością dostosowywania otoczenia do własnego charakteru.

Rozróżnia rozwój człowieka i kształtowanie ideału przyjętego w danej cywilizacji. Codzienną opiekę wiąże z tendencjami Mazura: łyżeczka służy samodzielności, a wspólna zabawa przy gotowaniu pozwala naśladować dorosłych. Według niego odsyłanie dziecka i zastępowanie obecności zabawką zrywa relację sprzymierzeńczą. Ten sam schemat stosuje do karmienia, snu, rozmowy i ruchu. Kary cielesne uważa za nieskuteczne, a odsunięcie dziecka za najgorszą karę; sprzeciwia się przerywaniu dziecięcych wypowiedzi. W pytaniach odróżnia tendencje Mazura od motywacji Kosseckiego. Nie widzi sprzeczności cybernetyki z Konecznym: rozdzielane przez niego cywilizacje żydowską i bramińską zalicza za Kosseckim do jednej cywilizacji religijnej. Popiera propozycję uczestniczki, by macierzyństwo traktować jak służbę wojskową. Uważa, że dobrze zarabiający mąż powinien utrzymywać rodzinę, a żonie proponuje pracę zdalną, by mogła realizować talenty, wychowując dzieci.

Zestawia prawo z etyką i przyporządkowuje typom charakteru role wojownika, urzędnika, gospodarza czy kapłana. Według niego dowódca nastawiony na zwycięstwo potrzebuje innych wzorców niż dyrektor dbający o trwałość instytucji. Rzymska droga urzędniczych zaszczytów służy mu za przykład przygotowania do odpowiedzialności publicznej. Węgrzyn podkreśla obowiązek finansowania studiów dzieci, uczciwość urzędnika i wiarygodność przywódcy. W pytaniach dopuszcza kolejne zmiany cywilizacji, lecz twierdzi, że z islamu nie ma wyjścia, a Żydem nie przestaje się być nawet po chrzcie. Słuchacz, powołując się na Konecznego i Kosseckiego, proponuje zaliczać muzułmanów spoza cywilizacji arabskiej do turańskiej; Węgrzyn odrzuca tę propozycję. Uczestniczka uznaje rolę kapłana za niepraktyczną, a Węgrzyn broni jej jako podtrzymywania wiary i porządku społecznego.

Rozdziela przymus prawny i zobowiązanie etyczne, a kulturę ujmuje jako sposoby działania umysłowego. Twierdzi, że nie ma czystej cywilizacji, a odstępstwa od kanonu bywają korzystne. Asymilację Tatarów i Żydów przedstawia jako przejście do cywilizacji łacińskiej. Przykładem odstępstwa jest budowa odnogi rurociągu poza planem. Nieposłuszeństwo obywatelskie uważa za bliskie warcholstwu; tak nazywa blokowanie pochodu 11 listopada łańcuchem kobiet i przeciwdziałanie obchodom rocznicy smoleńskiej. Odróżnia model oparty na obserwacji od wzorca wskazującego elementy konieczne. Wzywa do wstępowania do istniejących partii i szerzenia rozsądku. Na pytanie o podnoszenie norm poznawczych radzi przykładowo egzostatykowi powiedzieć, że powtarzanie, iż Rosja jest wrogiem, jest oklepane, i zachęcić go do szukania sposobu na Rosję, choćby przez kulturę polską. Konecznego zna z omówień i rozmów z Kosseckim. Książki Konecznego uważa za w dużej mierze nieaktualne: wskazuje zanik kultury chasydzkiej w Polsce i odmienną kulturę Izraela.

Zestaw traktuje jako model, który można uzupełniać, a nie zamknięty wzorzec wszystkich możliwych pytań. Oddziela zrozumienie wiadomości od jej użyteczności i aktualności: wnuczkę wybierającą szkołę interesują dojazd i zmiany trasy autobusu, a nie dawne wydarzenia. Przykładem pytania o korzyść jest opowieść z serialu o sprzedawcy olejku, który podsyca obawę przed meszkami. Według Węgrzyna autorka „Płci mózgu” cytowała tylko artykuły zgodne z tezą, a książkę finansowali finansiści z Wall Street, by uspokoić bunt gorzej opłacanych pracownic; straciły na tym kobiety i organizacje feministyczne. Drugiej książce, pisanej dla organizacji rodzin amerykańskich wojskowych, przyznaje rację, że kobiety lepiej wychowują dzieci, ale nie wywodzi z tego obowiązku pozostania w domu. Zwraca też uwagę na sprzeczności w zapisie i potrzebę potwierdzania świadectw. W odpowiedziach na pytania broni pełnego zestawu, proponuje wysłuchanie drugiej strony i zachęca prawników do rozwijania metody.

Buduje uproszczony system z wejściem i wyjściem informacyjnym oraz energetycznym, któremu nadaje nazwę MAZUR. Z przyjętego równania wyprowadza miary użyteczności, postępu, adaptacji i kompetencji. Na dobranych wartościach porównuje pracę fizyczną z umysłową, a potem człowieka z sosną. Według jego obliczeń roślina lepiej wykorzystuje dostępne zasilanie, lecz ludzie mogą rozwijać wiedzę przez kolejne pokolenia. Kluczowe jest tu rozróżnienie między rozpowszechnianiem tej samej informacji a jej dalszym przetwarzaniem przez uczniów. Węgrzyn łączy ten argument z potrzebą szkolenia pracowników i finansowania nauki. Końcowa polemika dotyczy drzew: słuchacz wskazuje ich wzajemne ostrzeganie, a Węgrzyn interpretuje je jako uboczny skutek obrony pojedynczego organizmu.

Zaczyna od Mazura i rozróżnienia mocy od energii, wskazując ograniczenia rozbudowy przy starzeniu się tworzywa. Przykład drzew zestawia z armią poborową, w której kolejne roczniki zastępują poprzednie, a pączkowanie organizmów porównuje z zakładaniem greckich kolonii. Według Węgrzyna zarówno niedobór zasobów, jak i ich nadmiar mogą wymuszać zmianę organizacji. Tę myśl przenosi na przedsiębiorstwa i państwa: wzrost nie wystarczy, gdy informacje docierają zbyt późno albo przeciążają decydentów. Opowieść Lema o maszynie zalewającej odbiorcę wiadomościami ilustruje różnicę między prawdziwością a przydatnością przekazu. Pod koniec Węgrzyn wiąże odrębność strategii przetrwania z argumentem kreacjonistycznym, dopuszczając też wyjaśnienie przez różne drogi samoorganizacji. Słuchacz pyta o granice wnioskowania z symulacji, co otwiera rozróżnienie modelu i wzorca.

Zaczyna od czarnej skrzynki z wejściem, wyjściem i kosztem działania, a potem rozpisuje funkcje systemu autonomicznego. Według przywołanego przez niego rachunku pełny układ nie mógłby powstać sam; Węgrzyn uznaje to za wskazówkę na rzecz kreacjonizmu. Próbuje uprościć homeostat za pomocą diod i mostka elektrycznego, zaznaczając, że układ o niezmiennych drogach przewodności nie potrafi się uczyć. Wskazuje wiązanie chemiczne, któremu przypisuje właściwości tego układu i rolę podstawy życia; przyznaje jednak, że nie ma narzędzi do zbadania, czy życie z niego powstaje. Przyporządkowuje też funkcje cybernetyczne narządom człowieka i porównuje dzielenie zasobów do partnerskiego związku. Pytania dotyczą swobody, wzrostu i dynamizmu; końcowy przykład łączy wynagrodzenie z czasem na pracę, kontrolę i reprezentowanie organizacji.

Według Węgrzyna leczenie nie rozwiązuje problemu, jeśli człowiek wraca do warunków, które sprzyjały chorobie. Przywołuje wystąpienia o godności pacjenta, dostępie do pomocy i wolontariacie; Dominikowi Dudkowi przypisuje pytanie o cel działania służby zdrowia. Własne propozycje skupia na korygowaniu błędów komunikacji, wspólnej informacji o przyjmowanych lekach oraz sprawdzaniu procedur za pomocą toposów prawniczych. Malowanie szpitali na biało i poród na plecach uważa za procedury bezsensowne, lecz nietykalne, bo tradycyjne; toposy pozwalają pytać, kto na nich zyskuje. Rozważania zamyka zapowiedź analizy sposobów rozliczania świadczeń. W odpowiedzi na pytanie słuchacza uznaje aborcję za przyszłą stratę dla gospodarki narodowej. Proponuje obciążanie współsprawcy ciąży wpłatami na fundusz alimentacyjny w razie aborcji oraz wypłacanie zasiłku ciążowego.

Punktem wyjścia jest rozdzielenie postulacji, optymalizacji i realizacji: trzeba ustalić, czego chcemy, jak to osiągnąć i kto dysponuje środkami. Przykład Roberta Townsenda i firmy Avis służy Węgrzynowi do powiązania jasno określonej działalności z premią za wyniki. Zestawia go z podnoszeniem norm i obniżaniem stawek, które według niego odbierają pracownikom zaufanie do przełożonych. Opowieść o mnożących się w raportach pralkach pokazuje, jak presja wykonania planu prowadzi do fikcyjnych danych. Węgrzyn postuluje sprawdzanie meldunków, możliwość przyznania się do błędu i kontrolę nastawioną na poprawę pracy. Podkreśla, że cel musi odpowiadać osobistym potrzebom wykonawców, a słuchaczy wzywa do wejścia do polityki. W pytaniach dopowiada, że raport musi być dostosowany do możliwości odbiorcy, a bezpośredni kontakt przełożonego z zespołem pomaga rozpoznać problemy.

Rozróżnia postulatora wyznaczającego cele, optymalizatora dostarczającego wiedzy oraz realizatora wykonującego pracę. Podział dostępnej mocy przedstawia na rysunku z wektorami, a dokształcanie spawacza służy mu do objaśnienia korzyści z nauki. Według jego modelu kolejne ulepszenia dają coraz mniejszy przyrost; dalszej poprawy sytuacji szuka więc w przejmowaniu funkcji administracyjnych i politycznych. Strajk omawia jako ograniczenie pracy, które może osłabić całą organizację. Zachęca do wstępowania do partii, gdzie widzi wolne miejsca, i zaczynania od najniższych funkcji, choćby roznoszenia ulotek. Przestrzega przy tym przed wywyższaniem się i używaniem cybernetycznego żargonu wobec rozmówców. W końcowej części łączy rozwój zespołu z finansowaniem wiedzy, bezpośrednim kontaktem z ludźmi i uczeniem się od najlepszych.

Za punkt wyjścia przyjmuje „Naukowe podstawy nacjokratyzmu” Józefa Kosseckiego. Nacjokratę przedstawia jako postulatora: osobę wyznaczającą kierunek, potrzebującą wiedzy optymalizatorów oraz zasobów realizatorów. Omawia dobór współpracowników, motywacje ideologiczne i budowanie rozpoznawalności, także pod pseudonimem. Według Węgrzyna strach, poczucie winy i duma mogą utrudniać działanie. Za własny błąd uważa niewstąpienie do partii; radzi zapisać się do dowolnej partii, ponieważ ustrój jest partyjny. Polemizuje z moralnym uzasadnianiem prywatyzacji, broni przedsiębiorstw państwowych i łączy obowiązki obywatelskie z podatkami. W pytaniach wraca do rozliczania gospodarki państwowej, uzasadnia obniżanie podatków historycznymi przykładami i odnosi się do interpretacji dekalogu. Ostatnią odpowiedź poświęca motywowaniu dzieci przez atrakcyjne zadania, pochwałę i rozpoznawanie talentów.