Jaka Polska w „wieku Azji”? (2017)

Punktem wyjścia jest podróż Dmowskiego do Tokio w 1904 roku: poparcie dla zwycięstwa Japonii łączył on ze sprzeciwem wobec kolejnego polskiego powstania. Engelgard wyjaśnia tę pozorną sprzeczność nadzieją na przemiany wewnętrzne Rosji, które otworzą drogę legalnej działalności politycznej. W pismach Dmowskiego z lat trzydziestych odnajduje przesunięcie uwagi ku gospodarczej przyszłości Chin oraz odróżnienie modernizacji od europeizacji. Ten sposób myślenia zestawia z powojennym sporem emigracji narodowej. Bielecki początkowo liczył na ustępstwa osłabionego Związku Radzieckiego, Giertych — na korzyści z poparcia go przeciw Chinom. W odpowiedziach na pytania wraca kwestia granic fascynacji Japonią: podziw dla organizacji społeczeństwa nie oznaczał zamiaru przeniesienia jej do Polski.

Przedstawia metodę Kosseckiego: odróżnia bieżącą moc od energii zgromadzonej w gospodarce i porównuje potencjał kraju z potencjałem całego świata. Dwukrotną przewagę traktuje jako próg umożliwiający narzucanie woli innemu państwu. Wzrost Chin i malejące udziały Stanów Zjednoczonych prowadzą go do prognoz zmiany układu sił w Azji oraz rozpadu NATO około 2024 roku. Dla Polski proponuje sojusz z Rosją równoważoną przez innych partnerów, tak aby wyjście spod jednej zależności nie tworzyło kolejnej. Pytania publiczności dotyczą podstaw tych obliczeń: eksportu stali, roli informacji, dokładności danych i interesu Rosji w proponowanym sojuszu. Banyś broni wskaźnika produkcyjnego, rozróżniając analizę strategii od przewidywania poszczególnych wydarzeń.

Banyś proponuje docelowe zbliżenie z Rosją, równoważone przez kolejnego partnera; uzasadnia je obliczeniami zmian potencjału państw i prognozą rozpadu NATO około 2024 roku. Brzeski widzi doraźną korzyść w sojuszu ze Stanami Zjednoczonymi, rozwijaniu Międzymorza i otwarciu na Chiny. Engelgard kwestionuje pewność prognoz obu rozmówców i opowiada się za łagodzeniem napięć z sąsiadami oraz rolą Polski jako łącznika Wschodu i Zachodu. Brzeski uznaje Niemcy i Rosję za stałych przeciwników, których należy osłabiać, a bezpieczeństwo Polski chce oprzeć na sile zniechęcającej oba państwa do ataku. Engelgard nazywa takie podejście „teorią dwóch wrogów” i pyta, jak pogodzić je z zarabianiem na tranzycie. Historyczne analogie prowadzą rozmówców do odmiennych zaleceń, bez wspólnej strategii.

Punktem wyjścia jest odczytanie „Księgi Przemian”: działanie powinno trafiać w moment najkorzystniejszej proporcji sił. Dlatego Plebaniak odróżnia optymalizację wpływu od jego maksymalizacji, która może skłonić przeciwników do zjednoczenia. Na przykładzie tajwańskiej hurtowni owoców pokazuje, jak korzyści handlowe mogą budować zależność polityczną; w tej perspektywie przedstawia też Nowy Jedwabny Szlak. Trzy techniki wojny manewrowej objaśnia między innymi alianckimi sztucznymi portami w Normandii, które podważyły niemieckie założenia obronne. Zasady dyscypliny partyzantów Mao odczytuje jako sposób zdobywania poparcia ludności i budowania zdolności do wspólnego działania. Tę zdolność proponuje rozwijać również w Polsce, by mogła wykorzystać współpracę z Chinami. W pytaniach wraca do napięcia między doraźnymi korzyściami gospodarczymi a przyszłą zależnością.

Punktem wyjścia jest rozmowa podczas wizyty w tatarskiej gospodzie i meczecie. Małżeństwa, wychowanie dzieci i wspólne świętowanie pokazują w tej opowieści codzienny wymiar integracji. Relacje prawa i etyki służą szerszemu porównaniu cywilizacji, przede wszystkim przemian Chin omawianych w kontekście 2017 roku. Węgrzyn zestawia potrzeby ludności z wymaganiami władzy, a skuteczność współpracy wiąże z rozumieniem cudzych obyczajów i umów. Rozrost przepisów służących administracji prowadzi go do wniosku, że różne cywilizacje, także polska, przechodzą ku typowi mieszanemu, nazywanemu w klasyfikacji Kosseckiego arabskim. W odpowiedziach na pytania dobrze ocenia możliwości asymilacji ukraińskich imigrantów i wyjaśnia, że tytułowa moc oznacza atrakcyjność kultury. Porównuje pozycję kobiet: prawa majątkowe Tatarek i Rzymianek zestawia z podporządkowaniem kobiety jako służącej w cywilizacji turańskiej. Rozważa też wpływ celu korporacji na jej organizację.

Warsztaty wymagają połączenia diagnozy, przewidywanych zmian, celów i sposobów działania w jedną propozycję. Wielomski pokazuje trudność tego zadania na przykładzie sprzecznych planów ministerstw i proponuje swobodę manewru między Niemcami, USA, Chinami i Rosją, połączoną z liberalizacją gospodarki. Trzecim jego celem jest zachowanie tradycyjnej kultury; przeciwwagi dla zachodniego modelu obyczajowego szuka w konserwatywnej Europie Wschodniej, także w sojuszu z Rosją. Ziorko traktuje przygotowywanie strategii jako naukę myślenia o państwie i opowiada się za Międzymorzem opartym na własnej infrastrukturze oraz współpracy gospodarczej, wskazując ryzyko zależności od amerykańskiego patrona. Pitoń wiąże przyszłą przewagę Chin z siłą pieniądza i integracją Eurazji, a szansę Polski widzi w położeniu, kulturze i edukacji domowej. Wielomski dopuszcza natomiast zahamowanie chińskiego wzrostu wskutek zmian ustrojowych.

Kubań rozpoczyna od pytania, dlaczego sprawne państwa i organizacje tracą przewagę, ilustrując je historią husarii. Odpowiedzi szuka w osłabieniu pracy, konkurencji i odpowiedzialności. Jako rozwiązanie proponuje zasadę subsydiarności: wyższy szczebel władzy pomaga dopiero wtedy, gdy niższy nie potrafi wykonać zadania. Przykład Szwajcarii i polskich kas chorych służy mu do pokazania, jak lokalne doświadczenie pozwala oceniać polityków po rezultatach. W podsumowaniu Adam Wielomski dostrzega wspólne dążenie do liberalizacji gospodarki i samodzielności politycznej, a Sebastian Pitoń akcentuje budowę oddolnych struktur. Pojawia się różnica zdań o przywództwie w Międzymorzu: Kubań nie uznaje go za konieczne, kolejny głos dopuszcza je bez publicznego podkreślania polskiej przewagi.

Argument prowadzi od tras kolejowych do finansowych zależności: Pekin potrzebuje sprawnego transportu do Europy, a Moskwa korzysta z chińskiego kapitału. Brzeski opisuje też rozwój szlaków omijających Rosję oraz współpracę rolniczą Chin z Ukrainą i Białorusią. Na tych przykładach pokazuje, dlaczego zakłócanie tranzytu może szkodzić rosyjskim interesom. W pytaniach o Polskę rozróżnia korzyści ze współpracy i ryzyko zależności. Planowany centralny port lotniczy służy mu jako przykład infrastruktury, nad którą Polska powinna zachować kontrolę. Samodzielność wiąże z własną pracą, jakością produkcji i zdolnością odrzucania niekorzystnych ofert. W końcowej rozmowie Brzeski uznaje gospodarki Chin i Zachodu za tak powiązane, że nacisk na Chiny uderzyłby w obie strony; twierdzi też, że Niemcom w stosunkach z Polską chodzi przede wszystkim o odzyskanie ziem przyłączonych po wojnie, i postuluje traktat pokojowy kończący II wojnę światową.

Punktem wyjścia jest pytanie, czym w ogóle jest Azja i czy da się o niej mówić jako o całości. Za Tadeuszem Zielińskim przedstawia kontakt ze Wschodem jako przyczynę etycznego i poznawczego rozkładu świata helleńskiego. Relacjonuje też jego wyjaśnienie, dlaczego nauka arabska po krótkim rozkwicie zamarła: Arabowie przejęli z dzieł greckich wyniki praktyczne, odcinając się od metody poznania. Z relacji Pawła Jasienicy z Chin wydobywa koszty modernizacji: niszczenie środowiska i zabytków, ale także pytanie o trwałość imperium, które pozwala sojusznikom zachować odrębność. Zestawienie Feliksa Konecznego z Józefem Kosseckim prowadzi do problemu granic formalnego modelu. Sama przewaga motywacji etycznych nie oznacza podobieństwa społeczeństw, ponieważ treść ich etyk może być różna. Górny zachęca do korzystania z dorobku tych autorów przy rozpoznawaniu szans i zagrożeń dla Polski.

Rywalizację Pekinu z Waszyngtonem przedstawia przez kontrolę Rimlandu, czyli pasa wysp i półwyspów otaczających Eurazję. Amerykańskim sojuszom wojskowym i instytucjom gospodarczym przeciwstawia chińskie projekty transportowe, finansowe i handlowe. Dla każdego z wybranych państw zestawia korzyści współpracy z kosztami zależności oraz sporami terytorialnymi. Japonia ilustruje ten dylemat: silne więzi gospodarcze z Chinami współistnieją z obawami, które wzmacniają sojusz z USA. W rozmowie z Tomaszem Banysiem Niewiński odróżnia też przynależność Tajwanu do chińskiej cywilizacji od zgody mieszkańców na połączenie z państwem chińskim. Na koniec wskazuje Tajlandię i ostrożniej Koreę Południową jako możliwe kierunki zbliżenia z Pekinem; pytanie o trwałość samych Chin wiąże z powodzeniem zmiany ich modelu gospodarczego.

Pytanie o strategię Polski poprzedza pytaniem o ideologię, rozumianą jako wybór zasadniczych celów społecznych. Porównuje współpracę suwerennych państw z trzema alternatywami: dominacją jednego mocarstwa, globalnym zarządzaniem technokratycznym i skrajną decentralizacją. Najwięcej uwagi poświęca niemieckim projektom organizacji Europy; ich atrakcyjność gospodarczą ilustruje sytuacją polskiego producenta podzespołów pracującego na potrzeby niemieckiego przemysłu. W projekcie globalnej technostruktury pyta z kolei, kto dobiera elity i w czyim interesie będą one kierować całością. Literacką ilustrację zagrożenia utratą wolności znajduje w „Biesach”. Jej odpowiedzią jest nacjokratyzm połączony z etyczną współpracą narodów zamiast wzajemnego osłabiania. W pytaniach wątpi, czy — jak twierdził Kossecki — nacjokratyzm może przyjąć każda cywilizacja, choć tej kwestii nie rozstrzyga; jego warunkiem jest według niej silna wola etycznej współpracy.

W wystąpieniu z 2017 roku przedstawia zależność gospodarczą Zachodu od Azji jako skutek przemian kultury, edukacji i organizacji przemysłu. Odróżnia kapitalizm przemysłowy, wytwarzający dobra, od finansowego, a drogę do niezależności pracownika widzi w zdobywaniu kwalifikacji. Przykład dziewiętnastowiecznych kolejarzy pokazuje, jak rzadkie umiejętności zwiększały wynagrodzenie i znaczenie społeczne robotników. Z tą drogą Karoń zestawia obietnicę uwolnienia od pracy, którą rozpatruje na przykładzie „Prawa do lenistwa” i „Erosa i cywilizacji”. Polsce proponuje przeznaczać dochody z Jedwabnego Szlaku na odbudowę przemysłu. Za ważniejszy warunek uznaje usunięcie z edukacji i wychowania dominującej ideologii marksistowskiej, bez czego zabraknie ludzi umiejących i chcących pracować. W odpowiedzi na pytanie o edukację domową podkreśla przygotowanie rodziców oraz potrzebę dalszego kształcenia zawodowego i wyższego.

Wystąpienie z 2017 roku łączy niską dzietność, migracje i starzenie ludności z możliwościami działania międzynarodowego. Łakomy odróżnia warunkową projekcję demograficzną od nieuchronnego scenariusza. Rozróżnia potencjał całkowity i dyspozycyjny: duże państwo może zużywać niemal wszystkie zasoby na utrzymanie wewnętrznej stabilności, a wysoka produktywność małego nie zastępuje odpowiedniej skali. Podkreśla znaczenie edukacji, zdrowia i integracji migrantów przez pracę, kulturę oraz udział w życiu publicznym. Bez integracji migracja grozi według niego rozsadzeniem państwa od wewnątrz. Na koniec wykładu podważa przekonanie o nieuchronności masowego napływu muzułmanów: przywołane dane wskazują, że w Afryce, gdzie ludności przybędzie najwięcej, chrześcijaństwo pozostanie największą religią. W odpowiedziach łączy wspieranie dzietności z uzupełnianiem bieżących braków pracowników i podkreśla, że same świadczenia nie wyjaśniają, dlaczego ludzie mieliby chcieć więcej dzieci.

Rosnące płace i potrzeby klasy średniej zmieniają gospodarkę, która coraz częściej szuka technologii oraz nowych rynków poza własnymi granicami. Konieczny wyjaśnia ten zwrot przez przepływ kapitału: nadwyżki lokowane w amerykańskich papierach wartościowych zaczynają zasilać zakupy firm i innych aktywów. Rozmiar gospodarki odróżnia przy tym od zamożności mieszkańców, a ambicje umiędzynarodowienia juana zestawia z niewielkim udziałem tej waluty w rozliczeniach. Starzenie się społeczeństwa, nierówności i zadłużenie przedstawia jako wyzwania dla dalszego rozwoju. W dyskusji wiąże Nowy Jedwabny Szlak z nadmiarem mocy produkcyjnych. Polskie możliwości współpracy uzależnia od długofalowej strategii i oferty opłacalnej dla obu stron, a końcową odpowiedź poświęca ograniczeniom danych gospodarczych.