Mity i realia

Od romantycznych opowieści przechodzi do narodowej demokracji, która chciała racjonalizować historię, lecz potrzebowała mitów, by budzić polskość chłopów i robotników, oraz do państwowego kultu Piłsudskiego. Spory o liczby ofiar pokazują wypieranie dokumentów przez mit, a opisywanie dziejów przez pryzmat konspiracji i opozycji pomija milczącą większość. Według Engelgarda internet rozpowszechnia dowolne twierdzenia, historycy tracą odbiorców, a część pisze pod popularne mity. Engelgard przeciwstawia temu Konopczyńskiego: endek i autor koncepcji numerus clausus polecał studentom narodowcom uczyć się warsztatu od swojego żydowskiego doktoranta Józefa Feldmana. W dyskusji odrzuca wizje sojuszu Polski z Niemcami w 1939 roku: broni decyzji Becka, bo odmienne rozwiązanie było w ówczesnych realiach niemożliwe. Uznaje, że mit można zwalczyć tylko innym mitem; postuluje pozytywny, politycznie nieszkodliwy kontrmit wobec obecnych, które uważa za szkodliwe, lecz nie wskazuje, jaki miałby on być.

Podważa ciągłość z Polskim Państwem Podziemnym, zawyżoną liczebność, nazwę powstania antysowieckiego, nieskazitelność dowódców i dobór bohaterów; kult Burego uznaje za szkodliwy, Ognia za oparty na naginaniu faktów. Fieldorf nie godził się z nową rzeczywistością, ale dalszą walkę zbrojną uważał za szkodliwą; działacze Stronnictwa Narodowego potępiali napady oddziałów wymykających się kontroli, co Engelgard przywołuje przeciw czarno-białemu obrazowi. Zdaniem Engelgarda mit w pewnym sensie uderza w pamięć o AK i przeciwstawia bohatera, który musi zginąć, ludziom odbudowującym kraj. Engelgard postuluje badania historyczne; uznając apogeum mitu, ostrzega przed wzmacnianiem go bezpośrednim zwalczaniem i zaleca pozytywne mity. W dyskusji odmawia walce politycznego sensu, a rozważając osobiste możliwości uczestników, wskazuje wyjazd na ziemie zachodnie, ucieczkę za granicę, zakonspirowanie się lub ujawnienie. Za najbardziej szkodliwy uważa kult przegranych powstań i klęsk, przeciwstawiając mu osiągnięcia gospodarcze i państwowe.

Śledzi udział poetów i pieśni legionowych, przekuwanie porażek w sukces propagandowy oraz podtrzymywanie kultu przez szkołę i administrację po zamachu majowym. Przedstawia próby tworzenia antymitu przez Panenkową i Giertychów, zaznaczając, że przeciwnicy legendy także przyjmowali własne dogmaty. Odwołania do antyrosyjskości, sojuszu z Ukrainą i Międzymorza interpretuje jako uzasadnienie zaangażowania Polski po stronie koncepcji amerykańskiej. Uważa, że Piłsudski nie zaakceptowałby uległości Polski wobec postulatów i prowokacji strony ukraińskiej, pozostawianych bez reakcji. Korzyści dla sanacji oddziela od skutków dla państwa, ocenianych negatywnie przez większość historyków. Przeciwwagę widzi w przypomnieniu Hallera i Rozwadowskiego oraz pragmatyzmu Piłsudskiego. W dyskusji mówi, że brak przekazów, by Piłsudski był masonem, choć masoni byli w jego otoczeniu. Okres po 1989 roku uznaje za apogeum mitu, mającego słabszych przeciwników niż w dwudziestoleciu.

Idealizowany obraz państwa przeciwstawia jego słabości wewnętrznej, konfliktom narodowościowym i naciskowi sąsiadów, podważając założenie polskiej mocarstwowości. Za największy błąd polityki sanacyjnej lat 1936–1938 uważa odtrącenie Czechosłowacji, wskazując dokumenty o zanikaniu kontaktów wojskowych mimo wspólnego zagrożenia. Za Piotrem Eberhardem ocenia granice uzyskane po 1945 roku jako korzystniejsze, mimo utraty Wilna i Lwowa. Dorobek dwudziestolecia widzi w scaleniu ziem zaborczych i utrwaleniu konieczności istnienia Polski na mapie Europy, co łączy z zachowaniem odrębnej państwowości po wojnie. W dyskusji stwierdza, że łagodniejszy pokój nie powstrzymałby niemieckiego rewanżyzmu, a asymilacja mniejszości była w ówczesnych warunkach niemożliwa. Odrzuca też polityczną wykonalność przyjęcia żądań Hitlera wobec antyniemieckich nastrojów społeczeństwa i elit.

Za Markiem Kornatem wskazuje układ sił i ryzyko kolejnej wojny, wnioskując, że sojusznicy zaakceptowali realia; moralne racje Ciechanowskiego uznaje za niewystarczające w grze mocarstw. Utratę Kresów wiąże z wcześniejszym stanowiskiem Brytyjczyków i zwycięstwami Armii Czerwonej: krytykuje zbyt późne uprzedzenie Polaków, lecz odróżnia ostrzeżenia Churchilla od uspokajania przez Roosevelta. Duża część polskich elit z trudem przyjęła Jałtę jako podstawę działania; do zwolenników porozumienia zalicza także Okulickiego. Za Krystyną Kersten pyta, czy powojenne podporządkowanie było skutkiem Jałty, czy jej naruszeniem, i za nią skłania się ku drugiej odpowiedzi; niewypełnioną obietnicę wolnych wyborów zestawia z przemianami po 1989 roku jako opóźnioną realizacją ustaleń. Podkreśla, że granice Polski ustalone w 1945 roku przetrwały zmianę ustroju. W dyskusji zabiegi z 1990 roku o uznanie granicy zachodniej przez jednoczące się Niemcy przedstawia jako dowód trwałego znaczenia tych porozumień.

Polski kompromis przeciwstawia powstaniu węgierskiemu, wiążąc powściągliwość przedwojennej inteligencji i pokolenia AK z pamięcią klęski Warszawy. Mówi o likwidacji dawnego aparatu represji, większej swobodzie kultury i życia prywatnego oraz niepisanym kontrakcie, w którym partia przestała wymagać powszechnego ideologicznego zaangażowania. Książka Kochanowskiego i dzienniki Wyszyńskiego pokazują trwałość przemian, podczas gdy rozczarowanie radykalnej lewicy odejściem od jej ideału socjalizmu Engelgard uznaje za genezę późniejszej opozycji. Znaczenie przełomu widzi też w społecznym poparciu dla państwa, odwołaniu radzieckich doradców i poszerzeniu samodzielności wobec Moskwy. Wykład zamyka teza, że obraz 45 lat walki całego społeczeństwa z niezmiennym systemem jest ideologicznym uproszczeniem, bo każdy nowy obóz władzy buduje własną mitologię. W dyskusji odrzuca jako niepotwierdzoną tezę, że interwencję radziecką zatrzymał nacisk Chin: Polska nie przekroczyła granic dopuszczalnych dla Moskwy.

Odrzuca wyjaśnienie wyłącznie antysemityzmem lub walką elit. Według niego Gomułka kierował się lojalnością wobec państwa: raporty MSW o sympatiach części kadr dla Izraela doprowadziły do niejawnych zwolnień oficerów pochodzenia żydowskiego. W protestach widzi bunt części aparatu i rodzin przeciw współtworzonemu państwu oraz spór o współodpowiedzialność Polaków za Zagładę. Za Eislerem zaznacza brak w dokumentach bezpośredniego nacisku na wyjazdy; główny motyw emigracji widzi w utracie stanowisk, pozostawiając otwarte proporcje wyjazdów chętnych i psychologicznie wymuszonych. Części najbardziej rozgoryczonych emigrantów przypisuje kampanię na Zachodzie przeciw narodowi polskiemu, nie tylko ekipie Gomułki. Przywołuje poparcie kombatantów, zwłaszcza byłych żołnierzy AK, dla usunięcia komunistów pochodzenia żydowskiego z kluczowych stanowisk; część społeczeństwa widziała rekompensatę za lata 1948–1956. Kościół według Engelgarda bronił młodzieży, oddzielając ją od spraw odsuwanych działaczy. Marzec nazywa mitem założycielskim III RP i argumentem w sporze o roszczenia majątkowe. Odrzuca inspirację Moskwy, która nie wypuściłaby osób znających tajemnice państwowe; określenie „syjoniści” w propagandzie partyjnej miało przedstawiać konflikt narodowościowy jako polityczny.