Społeczne procesy poznawcze

Odróżnia pojęcie od stereotypu: to samo słowo może opisywać rzeczywistość albo wywoływać emocje, zależnie od tego, czy ma określone znaczenie. Na przykładzie słowa „Żyd” rozróżnia znaczenie religijne — wyznawca religii mojżeszowej; narodowe — za syjonizmem niezależne od wyznania; oraz cywilizacyjne — za Konecznym niezależne od pochodzenia. Przedstawia też własne ujęcie cybernetyczne i pochodzeniową definicję prawną z ustaw norymberskich. Zestawiając język ojczysty z wyznaniem w przedwojennym roczniku statystycznym, wskazuje ponad dwieście tysięcy Polaków wyznania mojżeszowego. Upomina się o upamiętnienie polskich żołnierzy i oficerów tego wyznania walczących w 1939 roku i zamordowanych w zbrodni katyńskiej. Rozpoznawanie stereotypów wiąże z nauczaniem logiki. Twierdzi, że po 1948 roku przerwano ciągłość kształcenia polskich elit; przedstawia hipotezy dotyczące Katynia i Berlinga oraz relację wiary i rozumu. Wspomnienia o nieformalnych studiach i rozwijaniu cybernetyki prowadzą do zapowiedzi dalszego kursu o sposobach poznania.

Do tego rozróżnienia prowadzi spór o dowód: obserwacja szkolenia polityka nie dowodzi jeszcze, że szkolenie spowodowało jego sukces. Czytając felietony Janusza Wojciechowskiego, Kossecki pokazuje, jak przyznanie się do winy może odwrócić uwagę od poszukiwania innych dowodów. Pytania słuchaczy przenoszą dyskusję na granicę między poznaniem artystycznym a twierdzeniem ogólnym. Słuchacz będący architektem pokazuje przejście od swobodnego szkicu do obliczeń konstrukcyjnych. Kossecki przyjmuje przykład, oddzielając poznanie od realizacji projektu. Kossecki rozszerza podział Mazura: filozofia pozwala stawiać pytania wykraczające poza to, co nauka potrafi już udowodnić. Na koniec oddziela pytanie o pierwotność ducha lub materii od pytania o źródło poznania. Pokazuje, że potoczne przeciwstawienie materializmu i idealizmu miesza te dwa niezależne kryteria.

Punktem wyjścia jest projekt Mariana Mazura, w którym cybernetyka integruje wiedzę specjalistyczną. Kossecki pyta, jak ustalić zależności między samymi dziedzinami: czy prawa fizyki są podstawą cybernetyki, czy odwrotnie? Odpowiedzi szuka w aksjomatycznej teorii poznania i ogólnej jakościowej teorii informacji, mających poprzedzać logikę i matematykę. Różnicę między zdaniem a informacją pokazuje na przykładzie „W Polsce jest zima”: sens zależy od tego, jak rozumiemy Polskę i zimę. W proponowanej logice prawdziwość przysługuje relacjom między komunikatami. Kossecki wyprowadza stąd postulat, by nie skazywać na podstawie zeznań jednego świadka. Podkreśla też, że terminów kursu nie wolno czytać w potocznych znaczeniach: bez poznania ich definicji tekst wydaje się zrozumiały, a jest rozumiany źle.

Zaczyna od pojęć pierwotnych i ośmiu aksjomatów, które mają zapobiegać mieszaniu tych kategorii w jednym rozumowaniu. Człowiek może być obiektem elementarnym dla demografa, choć lekarz bada jego wnętrze: to konwencja, której w danym badaniu trzeba się trzymać. Definiowanie Kossecki ujmuje jako określanie przynależności do zbiorów. Przy okazji wskazuje błąd we własnej książce — użycie pojęć liczbowych, zanim w przyjętej hierarchii zbudowano matematykę. Z tego języka wyprowadza system, jego substancję i strukturę oraz nadsystem i otoczenie. Relacje między państwami pozwalają pokazać, jak przechodzić między poziomami analizy. Na zakończenie wiąże wybór języka z obrazem świata i podejmuje ze słuchaczami spór o rozumowe poznanie w teologii.

Najpierw oddziela ilość informacji od jej użyteczności przy podejmowaniu decyzji i od sposobu odwzorowania rzeczywistości. Wybór zawodu i współmałżonka służy mu jako przykład decyzji, do których szkoła powinna przygotowywać. Rozwijając teorię Mazura, przenosi jej pojęcia z procesów energomaterialnych także na obiekty abstrakcyjne. Informacje umieszcza między elementami jednego zbioru, kody — między elementami różnych zbiorów. Mapa pozwala prześledzić tę konstrukcję: odległości w terenie poznajemy przez ich odwzorowanie oraz skalę. Zdanie o odległości Warszawy od Krakowa jest tylko komunikatem; informację daje porównanie co najmniej dwóch komunikatów i to jej Kossecki przypisuje prawdziwość. Ten sam problem Kossecki dostrzega w odczytywaniu archiwów. W części końcowej wiąże sprawdzanie informacji z porównywaniem niezależnych źródeł, a reformę sądownictwa — z przywróceniem sędziego śledczego i kształceniem w teorii dowodów.

Na mapie odróżnia tworzenie obrazu terenu od ustalania nieznanej skali. Przechodzi do szyfrów: w opowieści o Janie Kowalewskim kluczem okazuje się znajomość słownictwa i organizacji armii rosyjskiej. Długą rozmowę o historii służb łączy z pytaniem, jak czytać ich dokumenty; interpretację Pisma Świętego wykorzystuje jako przykład roli tradycji i komentarza. Formalnemu przekształcaniu tekstu przeciwstawia badanie realnych działań odpowiadających komunikatom. Informowanie wierne definiuje przez zachowanie informacji przy przejściu od oryginałów do obrazów i nazywa to formalną definicją prawdy. Błędny pomiar lub skala mapy pozwalają zobaczyć, na czym polega zniekształcenie. Na końcu rozróżnia badanie empiryczne i teoretyczne oraz uzasadnia potrzebę niezależności źródeł przy sprawdzaniu zeznań.

Punktem odniesienia są oryginały pierwotne, przyjęte na początku badania. Kolejne kopie i przekłady tworzą łańcuch obrazów, dlatego przy ocenie źródła trzeba ustalić, do czego je porównujemy. Na przykładzie mapy zaczerpniętym od Mazura Kossecki wyjaśnia, jak różne komunikaty zachowują te same relacje. Rozróżnia transinformowanie, w którym wszystkie elementy oryginału są jednoznacznie kodowane, oraz parainformowanie, korzystające ze skojarzeń zapisanych w pamięci odbiorcy. Kto zna oznaczenia kartograficzne, może zrozumieć mapę bez legendy. Dyskusja z uczestnikiem dotyczy przypisywania prawdziwości zdaniom albo informacjom i roli porównywania w poznaniu. W rozmowie o dokumentach Kossecki wskazuje, że bez znajomości sposobu ich sporządzania badacz może błędnie odczytać zapis. Na zakończenie ostrzega, że podstawianie dawnych znaczeń pod pojęcia kursu prowadzi do błędnego rozumienia tekstu.

Świadek, który mówi o przykładaniu i odejmowaniu sztachety, zaciera różnicę między dotknięciem a uderzeniem. Komunikat o zniszczeniu kryjówek, magazynów i fabryk może mnożyć nazwy tych samych obiektów. Tak działa pseudoinformowanie: kod pozostaje zupełny, lecz traci jednoznaczność. Niezdefiniowane etykiety budzące emocje, jak „faszysta” czy „antysemita”, Kossecki traktuje jako źródło pseudoinformacji. Zestawia rozbieżne definicje antysemityzmu, a przy słowie „Żyd” pyta, kto jest uprawniony do ustalania, kto jest Żydem. Dezinformowanie polega na pominięciu oryginału albo wprowadzeniu obrazu, któremu żaden oryginał nie odpowiada. Kossecki porównuje książkę pominiętą w katalogu z wpisem dotyczącym książki nieistniejącej. Wyprowadza stąd wskazówkę, by szukać także tego, czego w przekazie brakuje. W zakończeniu łączy ocenę informacji z potrzebą uporządkowania procedur dowodowych.

Odróżnia definiowane pojęcia od niezdefiniowanych nazw: „antysemita” może oznaczać kogoś, kto nie lubi Żydów, albo kogoś, kogo Żydzi nie lubią; bez definicji działa jako stereotyp, z którego oznaczony musi się tłumaczyć. Na przykładzie roku 1968 wzywa Zygmunta Baumana do wskazania choćby jednego tekstu wypominającego mu żydowskie pochodzenie i stwierdza, że nikt mu takiego tekstu nie wskazał. Sam zna artykuł „Trybuny Ludu” wypominający mu stalinowską przeszłość. Dokument jest oryginałem przy badaniu dokumentów, lecz obrazem opisywanej sytuacji: zgodność sprawozdań magazynowych nie zastępuje sprawdzenia towaru. Dowody rzeczowe są bezpośrednie, zeznania naocznych świadków pośrednie pierwszego rzędu, a relacje zasłyszane należą do dalszych rzędów. Na koniec Kossecki zarzuca książce „Sąsiedzi” oparcie na świadkach nienaocznych i zeznaniach odwołanych na rozprawie. Przebieg zbrodni w Jedwabnem odtwarza z relacji naocznych świadków zebranych przez miejscowego proboszcza i z pocisków znalezionych przy ekshumacji, wskazując na sprawstwo niemieckiej żandarmerii.

Naukę wiąże z informacjami ogólnymi, możliwymi do przekazania innym i sprawdzalnymi. Mocna teoria nie ogranicza się do opisu doświadczeń: wskazuje, czego badacz powinien szukać. Przykładami są przewidywanie istnienia planety i zakrzywienia toru światła. Podział modeli i wzorców Kossecki przejmuje od Mariana Mazura. Model budujemy na podstawie poznanego obiektu, natomiast dla wzorca szukamy obiektów spełniających jego postulaty definicyjne. Niedokładnie wykonana tuleja nie obala wzoru na obwód koła; trzeba sprawdzić, czy rzeczywisty przedmiot odpowiada przyjętym warunkom. Tę różnicę autor przenosi na badanie zachowań i systemów społecznych. W przykładach dotyczących archiwów łączy wnioskowanie z wiedzą spoza dokumentów oraz szukaniem luk w zachowanym materiale.

Punktem wyjścia jest różnica między dowodzeniem wzorca a sprawdzaniem, czy konkretny obiekt spełnia jego warunki. Pomiar niedokładnie wytoczonego przedmiotu nie rozstrzyga o prawdziwości wzoru na pole koła. Przy badaniach empirycznych dochodzą natomiast pytania o dobór próby i przyjęte prawdopodobieństwo błędu. Kossecki przedstawia analizę konfliktów międzynarodowych jako zastosowanie wzorca, odróżniając wyznaczenie czasu konfrontacji od przewidywania jej miejsca. Po zestawieniu encyklopedycznych definicji logiki przywołuje krytykę Mazura dotyczącą jej użyteczności poznawczej. Uczestnik polemizuje z wyjaśnieniem roli matematyki w odkryciach Einsteina. Kossecki wskazuje przykłady zastosowań aparatu matematycznego i koryguje miejsce logiki we własnym schemacie nauk.

Drogę do tej syntezy zaczyna od różnicy między pewnikiem przyjmowanym jako oczywisty a aksjomatem stanowiącym podstawę dedukcji. Matematykę osadza w teorii poznania i informacji, dodając pojęcie wielkości oraz porządkowanie liczb. Pomiar przedstawia jako porównanie: skala rangowa pozwala wskazać, co jest większe, przedziałowa określa różnice, a ilorazowa umożliwia porównywanie ilorazów. Przy przejściu do fizyki wprowadza czas, przestrzeń i związki przyczynowe. Cybernetyka uzupełnia opis o cel i metodę jego osiągania. Praktyczne znaczenie tych rozróżnień pokazuje na ocenie dowodów. Kossecki proponuje pierwszeństwo śladów rzeczowych, porównywanie ekspertyz oraz sprawdzanie niezależności świadków. Postuluje, by sędzia stosujący zasady dowodzenia nie odpowiadał za pomyłkę, a odstępujący od nich brał odpowiedzialność za szkodliwe skutki błędnego wyroku, tak jak inżynier za skutki projektu niezgodnego z zasadami.